Chương 20: Căn tin không nghĩ ra được tiêu đề
Tháng ba, rét nàng Bân tràn về. Gió thốc vào mặt như có từng sợi kim bạc li ti cắm vào da thịt, đau rát.
Kim Bảo Lâm nheo mắt, vành tai lộ ra ngoài cũng bị gió thổi đỏ ửng.
"Lạnh ở đây khác hẳn quê tôi. Quê tôi lạnh khô, còn ở đây ẩm ướt, cái lạnh cứ chui từ lòng bàn chân lên tận xương." Người lên tiếng là Lữ Tiếu Tiếu đến từ phương Bắc, vừa tròn mười tám tuổi đã dứt khoát từ biệt gia đình xuống nông thôn.
Cả nhóm năm người, ba nam hai nữ. Người lớn tuổi nhất mười chín, nhỏ nhất là Kim Bảo Lâm, mới mười sáu. Chỉ mình Kim Bảo Lâm có bằng tốt nghiệp cấp hai, bốn người còn lại đều xuống nông thôn từ năm nhất, năm hai cấp hai.
Thời này, thanh niên trí thức phần lớn đi chi viện biên giới. Họ là nhóm thanh niên trí thức thứ hai mà công xã nơi Đại đội Hướng Dương trực thuộc tiếp nhận. Theo tinh thần "thanh niên trí thức phải đến nơi khó khăn nhất, khổ cực nhất", cả hai nhóm đều được đưa đến những vùng nghèo nàn, lạc hậu nhất.
Đại đội trưởng Đại đội Hướng Dương cũng không ngờ mình lại được phân thanh niên trí thức. Nhìn những căn nhà đất, nhà tranh thưa thớt trong làng, ông đau đầu không biết sắp xếp chỗ ở cho họ thế nào.
"Làng ta không có nhà nào dư để ở. Trước tiên, tôi để các cháu ở nhờ nhà dân có phòng trống một thời gian. Tôi biết các cháu từ thành phố đến, có thể không quen ở cùng người nông thôn. Để xem có nhờ được ai xây cho các cháu căn nhà không."
Lữ Tiếu Tiếu mặt mày kiên định: "Đại đội trưởng, ngài nói gì vậy? Thanh niên trí thức chúng cháu xuống nông thôn là để tiếp nhận giáo dục lại từ bần nông và hạ trung nông, để đem kiến thức đã học phục vụ nông dân. Chúng cháu không phải đến đây hưởng thụ kiểu tư bản. Dân làng sống thế nào, chúng cháu sống thế ấy!"
"Đúng vậy! Chúng cháu phục tùng nhu cầu của Tổ quốc, sẵn sàng đón nhận sự lựa chọn của nhân dân bất cứ lúc nào!" Lý Quốc Cường, người lớn tuổi nhất, hùa theo. Anh ta và Lữ Tiếu Tiếu là bạn cùng lớp, một gã đàn ông mày rậm mắt to.
Đại đội trưởng bị tư tưởng của lũ trẻ này làm cho kinh ngạc: "Người có học như các cháu nói chuyện quả nhiên khác hẳn."
Kim Bảo Lâm không có suy nghĩ cao cả như vậy. Nơi nghèo khổ hẻo lánh, một nữ sinh từ thành phố sống một mình trong nhà người khác, gặp được gia đình tử tế hay không hoàn toàn dựa vào vận may.
Trong thời gian xuống nông thôn, trừ những kẻ lòng dạ độc ác, số thanh niên trí thức bị ép gả lấy người địa phương nhiều không đếm xuể.
Có người bỏ mạng nơi quê người, có người cả đời bị giam hãm trong núi, cũng có nhiều người sau khi về thành đã tạo nên làn sóng bỏ chồng, bỏ vợ, bỏ con.
Trong ký ức của nguyên chủ, cô không có ấn tượng gì đặc biệt về Đại đội Hướng Dương, dù sao cũng chưa sống được bao lâu đã chết. Cốt truyện viết về thanh niên trí thức càng ít, nữ chính Lâm Tiểu Hoa sau khi kết hôn liền theo quân, cả đời không quay lại.
Không ai biết số phận của nhóm thanh niên trí thức này sẽ ra sao.
Đại đội Hướng Dương vốn tên là thôn Hướng Gia. Sau khi công xã thành lập, trưởng thôn trở thành đại đội trưởng, còn đổi cho cái tên đại đội đầy tích cực.
Đây là vùng núi đúng nghĩa, nhưng nay chỉ còn những dãy núi trọc lốc. Những gốc cây lớn nằm rải rác trên sườn đồi, vài ba cái cây thưa thớt run rẩy trong gió lạnh.
Mỗi hộ dân đều sống dưới chân núi, thỉnh thoảng có vài nhà chen chúc nhau ở nơi đất bằng phẳng. Ruộng nằm ở vùng trũng, nhiều chỗ cần khai hoang.
Kim Bảo Lâm chỉ tay về phía căn nhà tranh dưới chân núi đối diện: "Đại đội trưởng, chỗ đó có ai ở không?"
Đại đội trưởng quay đầu nhìn: "Không có ai. Trước đây là nhà của con địa chủ. Sau khi nhà nó bị đấu tố, chỉ còn lại một mình nó. Sửa xong căn nhà tranh này chưa được bao lâu thì nó bị lợn rừng húc chết, thế là căn nhà bỏ trống."
Kim Bảo Lâm nói: "Chúng cháu có thể ở đây. Dân làng ngày nào cũng phải ra đồng vất vả, cháu không muốn làm phiền và thêm gánh nặng cho mọi người."
Bốn người còn lại nghĩ cũng đúng.
Lữ Tiếu Tiếu nói: "Căn nhà tranh này nhìn chỉ đủ cho hai ba người ở, có thể mở rộng thêm không?"
Đại đội trưởng dừng xe bò, đích thân đến xem: "Phần lớn đều ở được. Bức tường đổ kia dỡ đi là có thể mở thêm một gian. Sửa căn nhà này cũng dễ, hôm nay là xong."
Đã vậy, Kim Bảo Lâm và mọi người quyết định ở đây, dồn hết hành lý lớn vào chỗ chưa sập. Bên trong có một chiếc giường gỗ ghép bằng đá, một bếp đá nhỏ, một nhà vệ sinh khô, cách đó không xa có một cái ao nhỏ, đủ để sinh sống.
Đại đội trưởng quay về gọi người, chẳng mấy chốc đã có hai ba chục người đàn ông, đàn bà vác gỗ, đẩy xe cút kít, ôm rơm rạ kéo đến, sau đó còn có người tiếp tục tới.
Đây là gọi cả làng đến rồi chứ gì?
Đại đội trưởng nói: "Các cháu đến đúng lúc lắm. Chậm thêm hai ngày nữa là ngâm giống xuống ruộng, lúc đó có gào thét cũng không ai đến giúp đâu."
Dân làng nhiệt tình là thật, mà nhiều chuyện cũng là thật.
Họ vừa làm việc không ngừng tay, vừa tranh thủ đánh giá năm thanh niên trí thức mới đến.
Người nào cũng toát ra khí chất của kẻ có học, quần áo không có miếng vá, thẳng thớm phẳng phiu, khác hẳn người trong làng.
Dựng nhà tranh rất đơn giản, dựng khung xong, trát đất sét đã trộn lên tường, lợp mái rơm là xong. Mấy bà thím tốt bụng còn giúp họ sửa sang nửa căn còn lại vốn đã khá ổn.
Họ xuống tàu buổi sáng, trưa đến đại đội, kịp dựng xong căn nhà tranh để ngủ trước khi mặt trời lặn.
Để cảm ơn mọi người, Lữ Tiếu Tiếu phát cho mỗi người vài viên kẹo hoa quả.
Mọi người cười đến híp cả mắt.
Kim Bảo Lâm thầm tính: kẹo hoa quả một xu được hai viên. Lữ Tiếu Tiếu phát một nắm như vậy, ai cũng có phần, lại còn có người lấy viên thứ hai, ít nhất cũng phải bốn năm chục viên.
Thịt bò, thịt cừu cũng chỉ hai ba hào một cân thôi mà?
Đại đội trưởng nói: "Trời còn lạnh, đất trát tường chưa khô, lại không có nắng. Các cháu vào ở thì đốt lửa nhiều lên mà sưởi. Lát nữa tôi mang ít củi mồi và củi khô đến cho."
"Đừng từ chối, trong núi chúng tôi thiếu thứ gì chứ củi thì vẫn có thể hỗ trợ vài bó. Được rồi, đến giờ ăn tối rồi, chúng ta phải nhanh chân đến căn tin lớn lấy cơm."
Dân làng giúp dựng nhà, Kim Bảo Lâm và mọi người cũng không thể ngồi không, lóng ngóng làm theo. Người khác làm xong vẫn tinh thần phấn chấn, còn năm người họ thì như cà tím bị sương muối.
Đại đội trưởng sợ không kịp giờ ăn, bước nhanh như bay phía trước.
Trên đường, ai nấy đều cầm bát đũa, bước chân vội vã. Kim Bảo Lâm nhìn bốn người bạn tinh thần ủ rũ, thở dài.
Mới đến đây thôi mà, dựng cái nhà, làm chút việc phụ đã mệt đến vậy, sau này khai hoang, cày đất, rắc phân gieo giống, ươm mạ, cấy lúa, gặt hái, việc nào nhẹ nhàng hơn?
Chưa kể có thể còn phải xen vào sửa đường, xây hồ chứa nước, đào mương dẫn nước... Thời đại không có máy móc này đều dựa vào sức người, gánh đất gánh đá, mỗi gánh cả trăm cân.
Nhưng ít ra họ còn nghe lời, bảo mang theo đồ đáng giá thì đều mang, vẫn hơn mấy kẻ tự cho mình thông minh.
Họ mới đến, không có đồ ăn, đại đội trưởng bèn cho mượn năm cái bát. Ăn xong rửa sạch, phải nhanh chóng tự sắm đồ, vì còn phải trả lại.
Nguyên chủ có mang chăn, nhưng rất mỏng.
Kim Bảo Lâm không muốn ai chen chúc với mình, cũng không muốn bị lạnh. Cô kéo bốn người kia, nhờ đại đội trưởng đứng ra mua vài chiếc chăn cũ, tạm qua đêm đầu tiên.
Căn tin công xã bắt đầu từ năm 1958. Nông dân nộp lương thực lên, căn tin công xã phân phối thống nhất. Ban đầu là để phân chia công bằng, xóa bỏ khoảng cách giàu nghèo, về sau dần biến thành mảnh đất màu mỡ cho lũ lười biếng và kẻ làm việc qua loa chiếm lợi.
Vội vàng chạy đến căn tin công xã, Kim Bảo Lâm nhận ra ánh mắt mọi người nhìn Đại đội Hướng Dương không mấy thiện cảm.
Cô thầm nghĩ: hay lắm, Đại đội Hướng Dương mới là kẻ chiếm lợi, thảo nào ai cũng tích cực đi ăn như vậy.
Xếp hàng, họ nhận được mỗi người hai chiếc bánh bột thô to bằng nắm tay, không biết làm từ gì, ăn rất khó nuốt. Cắn một miếng phải cố nuốt bằng ngụm nước trong bát. Canh hơi mặn, lơ lửng vài lá rau xanh, trong veo thấy đáy.
Chắc chắn ngày mai đi vệ sinh sẽ rất khổ.
Kim Bảo Lâm cũng không cần giả vờ, tất cả mọi người đều mang vẻ mặt đau khổ.
"Cơm căn tin ngày càng tệ. Hồi đầu bột mì trắng, gạo trắng, thịt cá đầy đủ, nghĩ lại còn thèm chảy nước miếng."
"Mới tháng ba thôi, bình thường mà. Qua giai đoạn này chắc sẽ ổn."
"Năm ngoái đại đội mình sản lượng thấp quá, nộp hết vẫn không đủ, căn tin lấy đâu ra lương thực? Năm nay chúng ta làm tốt, thu hoạch nhiều là có ăn."
"Ngâm giống xong là có thể xuống ruộng gieo hạt. May mà mấy năm trước đại đội trưởng không cho đốt nông cụ, không thì giờ chỉ còn tay không mà bới đất..."
Kim Bảo Lâm nghe những lời bàn tán. Cô không phải nhà sử học chuyên nghiệp, mãi mới lục lại từ ký ức xa xăm một sự kiện — năm 1960, nạn đói lớn.
Nguyên chủ xuống nông thôn đúng là chọn được thời điểm tốt, kẻ bảo cô ta xuống nông thôn lại càng là nhân tài.
Ai bảo thời này nhiều nơi ở thành phố người ta phải ăn vỏ cây, rau trộn cám... Nguyên chủ có lẽ nghĩ nông thôn sản xuất lương thực, chắc không đến nỗi tệ.
Năm người ăn xong, im lặng cầm bát mượn trở về căn nhà tranh nồng mùi đất ẩm.
Nam nữ mỗi bên một gian, gian lớn cho ba nam sinh ngủ, cũng là gian mới mở rộng.
Bên nữ còn có chiếc giường gỗ cũ, bên nam chỉ trải một lớp rơm, đốt đống củi, nằm thẳng xuống đất, may có chăn mua được để chống lạnh.
Lữ Tiếu Tiếu vốn đầu óc hơi rối bời, có lẽ vì ban ngày quá mệt. Khi nhiệt độ trong phòng tăng dần, cô nằm trên giường một lát là ngủ thiếp đi.
Kim Bảo Lâm dùng tinh thần lực mới sinh thăm dò tình hình bên phòng nam, xác nhận mọi người đều ngủ say, bèn lén dậy ra ngoài, giả vờ đi vệ sinh, rồi tu liền hai bình dung dịch dinh dưỡng không màu không mùi.
Ăn thì không cần, trong mắt một lũ đói cồn cào, mở miệng thôi cũng như bị lột trần.
Ngày hôm sau, các thanh niên trí thức còn đang ngủ thì bị vợ đại đội trưởng, Hướng đại nương, gọi dậy: "Dậy mau, không dậy là không kịp ăn sáng ở căn tin đâu!"
Kim Bảo Lâm giữ tốc độ ngang bằng mọi người, ngồi dậy, ra ngoài.
Lữ Tiếu Tiếu tự an ủi mình, chủ động hỏi Hướng đại nương về trọng tâm công việc đồng áng sắp tới. Bà còn chưa nói xong, một ông lão phía trước đã ngã xuống đất.
Lý Quốc Cường lập tức chạy đến đỡ, nhưng chỉ chạm vào bộ xương dưới lớp vải rách. Da người phủ trên xương nhăn nheo, gầy đến kinh người.
Ông lão nhắm chặt mắt, vẻ mặt đau đớn.
Hướng đại nương vội kéo Lý Quốc Cường ra: "Đi đi, năm đứa các cháu cứ đi ăn trước, chỗ này để ta lo."
Họ đến căn tin chưa được bao lâu thì Hướng đại nương cũng tới.
Bà mang đến một tin khiến đầu óc các thanh niên trí thức nổ tung — ông lão đã chết, chết vì đói.
Tay Lữ Tiếu Tiếu bắt đầu run rẩy. Kim Bảo Lâm kịp đỡ lấy chiếc bát suýt rơi: "Cầm chắc vào."
Lữ Tiếu Tiếu cố gắng nặn ra nụ cười: "Cảm ơn."